Innymi słowy chodzi o sytuację, w której najpierw z rażącym naruszeniem prawa wydano decyzję o odmowie przyznania prawa własności czasowej. Następnie zaś doszło do stwierdzenia nieważności tej decyzji lub stwierdzenia wydania jej z naruszeniem prawa, co otworzyło możliwość dochodzenia obecnie odszkodowania.
W procesach sądowych, w których dochodzone są odszkodowania z tytułu wydania rażąco wadliwych decyzji administracyjnych o odmowie przyznania prawa własności czasowej, Prokuratoria Generalna Skarbu Państwa często podnosi, że odszkodowanie nie powinno po prostu odpowiadać wartości nieruchomości, co do której bezprawnie odmówiono ustanowienia prawa własności czasowej (odpowiednik użytkowania wieczystego), które to prawo mogło zostać przekształcone w prawo własności, albowiem w określonych sytuacjach bardzo prawdopodobne byłoby, że nieruchomość taka zostałaby wywłaszczona na potrzeby budownictwa mieszkaniowego.
W ocenie autora niniejszego artykułu pogląd Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa jest błędny. Mamy bowiem do czynienia ze zdarzeniem przyszłym, które miałoby kształtować wysokość odszkodowania z tytułu zdarzenia wcześniejszego. Tego typu konstrukcja bywa w doktrynie nazywana causa superveniens – przyczyna wyprzedzająca. Aby dojść do wniosku o nieprawidłowości rozumowania opartego w tym konkretnym przypadku na causa superveniens należy przede wszystkim zauważyć, że późniejsza przyczyna mogłaby mieć ewentualnie wpływ na wysokość odszkodowania wynikającego z wcześniejszego zdarzenia, wyłącznie w sytuacji, w której owa późniejsza przyczyna byłaby nieuchronna – na pewno by nastąpiła i w dodatku pozostawałaby w adekwatnym związku przyczynowym ze zdarzeniem wyrządzającym szkodę. Zgodnie bowiem z art. 361§1Kodeksu cywilnego zakres odszkodowania wynikający z określonego zdarzenia kształtowany jest wyłącznie przez normalny, typowy (adekwatny) związek przyczynowy połączony z tym zdarzeniem. Oznacza to, że osoba odpowiedzialna za szkodę odpowiada aż i tylko za normalne następstwa zdarzenia wyrządzającego szkodę. Wszystkie zdarzenia, które znajdują się poza zakresem adekwatnego związku przyczynowego winny być natomiast irrelewantne z punktu widzenia zakresu odszkodowania i jego wysokości.
Przenosząc powyższe rozważania na konkretny układ zdarzeń, należy zauważyć przede wszystkim, że wywłaszczenie nieruchomości nie jest typową, normalną konsekwencją wydania wadliwej decyzji odmawiającej ustanowienia prawa własności czasowej. Przeciwnie – same przepisy regulujące wywłaszczenia nieruchomości, zawsze przewidują tę instytucję, jako wyjątkową, mogącą mieć zastosowanie wyłącznie wówczas, jeżeli nie ma innego sposobu realizacji celu publicznego – na przykład na innej nieruchomości lub na danej nieruchomości, ale po jej wcześniejszej dobrowolnej sprzedaży.
Ponadto zważyć należy, że wywłaszczenie nieruchomości wcale nie byłoby nieuchronne. Pomiędzy hipotetycznym ustanowieniem prawa własności czasowej (do którego doszłoby, gdyby nie wydano wadliwej decyzji odmawiającej ustanowienia tego prawa), a hipotetycznym wywłaszczaniem nieruchomości upłynąłby bowiem dłuższy okres, w którym nieruchomości mogłaby na przykład zostać zbyta.
Z powyższych przyczyn argumentację Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa należy uznać za nietrafną.
Co istotne z wnioskiem o udzielenie odpowiedzi na temat omawianego zagadnienia, postanowieniem z dnia 17 maja 2012 roku Sąd Najwyższy zwrócił się do składu siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego (w sprawie toczącej się pod sygnaturą akt: I CSK 404/11). W uzasadnieniu wyroku z dnia 22 stycznia 2013 roku Sąd Najwyższy w pełni zgodził się z poglądami zaprezentowanymi w niniejszym wpisie, dodatkowo wskazując na inne argumenty uniemożliwiające odwoływanie się do wywłaszczenia, jako okoliczności która miałaby zmniejszać lub wyłączać odszkodowanie. Sąd Najwyższy zwrócił między innymi uwagę na to, że powoływanie się na causa superveniens jest wyłączone jeżeli zdarzenie mające być causa superveniens połączone jest z odpowiedzialnością odszkodowawczą osoby trzeciej. Tymczasem z wywłaszczeniem wiąże się (i wiązał się) obowiązek odszkodowawczy.

autor:
adwokat Michał Sowiński, Partner Kancelarii Nowosielski i Partnerzy – Adwokaci i Radcy Prawni z Gdańska

Artykuł GRUNTY WARSZAWSKIE – ODSZKODOWANIE pochodzi z serwisu Kancelarie adwokackie.

Na wstępie przypomnienia wymaga, że na podstawie dekretu z dnia 26 października 1945 roku o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m. st. Warszawy (zwanego popularnie dekretem warszawskim albo dekretem Bieruta), z dniem 21 listopada 1945 roku wszelkie grunty znajdujące się na obszarze stolicy stały się własnością gminy m. st. Warszawy (następnie zaś, po likwidacji w 1950 roku samorządu terytorialnego – ich własność przejął Skarb Państwa). Dotychczasowy właściciel mógł w ciągu 6 miesięcy od dnia objęcia w posiadanie gruntu przez gminę zgłosić wniosek o przyznanie mu na tym gruncie prawa własności czasowej (obecnie – prawa użytkowania wieczystego), gmina zaś miała obowiązek ów wniosek uwzględnić, jeżeli korzystanie z gruntu przez właściciela dało się pogodzić z przeznaczeniem gruntu wynikającym z planu zagospodarowania terenu. Odmowa przyznania dawnemu właścicielowi prawa do gruntu miała być w założeniu wyjątkiem; w praktyce jednak – na skutek nieprzestrzegania przez władze przepisów dekretu – stała się zasadą. W efekcie, w stosunku do zdecydowanej większości osób uprawnionych wydane zostały decyzje odmowne. Choć więc w teorii dekret Bieruta miał służyć przede wszystkim odbudowie miasta ze zniszczeń wojennych, w praktyce stał się aktem o charakterze nacjonalizacyjnym.

Po dokonanej w 1989 roku zmianie ustroju, wielu dawnych właścicieli (lub ich spadkobierców) podjęło kroki mające na celu bądź odzyskanie utraconych nieruchomości w naturze, bądź przynajmniej uzyskanie za nie finansowej rekompensaty. Najczęściej obieraną przez nich drogą było wszczęcie tzw. postępowania nadzorczego w stosunku do wydanej niegdyś decyzji odmawiającej im przyznania prawa własności czasowej. W razie uznania przez organ nadzorczy, że owa decyzja została wydana z rażącym naruszeniem prawa (co było przypadkiem stosunkowo częstym, gdyż – jak już wskazano wyżej – wiele spośród decyzji odmownych było po prostu bezprawnych), efekt takiego postępowania mógł być dwojaki. Po pierwsze, jeżeli skutków prawnych decyzji odmownej nie dało się już odwrócić (gdyż np. nieruchomość została w międzyczasie sprzedana osobom trzecim), to była wydawana decyzja nadzorcza stwierdzająca, że odmowa nastąpiła z naruszeniem prawa; na tej podstawie dawny właściciel nieruchomości mógł skierować do sądu pozew przeciwko Skarbowi Państwa o zapłatę odszkodowania, nie mógł już jednak odzyskać nieruchomości w naturze. W pozostałych przypadkach organ nadzorczy stwierdzał nieważność dawnej decyzji odmownej (czyli eliminował ją z obrotu prawnego ze skutkiem wstecznym); skutkowało to tym, że konieczne było ponowne rozpoznanie złożonego w latach 40-tych lub 50-tych XX wieku wniosku o przyznanie prawa własności czasowej. Innymi słowy, w takim przypadku następowała swego rodzaju reaktywacja tego dawnego postępowania. Jeżeli po ponownym rozpoznaniu sprawy kończyło się ono wydaniem decyzji pozytywnej, dawny właściciel uzyskiwał prawo użytkowania wieczystego do gruntu. Jeżeli natomiast ponownie odmówiono mu przyznania tego prawa, to mógł on wystąpić do sądu z pozwem o zapłatę odszkodowania – z uwagi na fakt, że szkoda, którą poniósł na skutek utraty nieruchomości, nie została mu w żaden sposób zrekompensowana (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 września 2009 roku w sprawie o sygn. akt I CSK 96/09).

Właśnie na tym ostatnim etapie osoby dochodzące swoich praw od Skarbu Państwa często napotykały na poważny problem (tak jakby do tego momentu ich droga była usłana różami!). Mianowicie, jak stanowi przepis art. 160 § 6 Kodeksu postępowania administracyjnego (już nieobowiązujący, ale w dalszym ciągu znajdujący zastosowanie w sprawach dotyczących gruntów warszawskich), roszczenie o odszkodowanie przedawnia się z upływem trzech lat od dnia, w którym stała się ostateczna decyzja organu nadzorczego stwierdzająca nieważność dawnej bezprawnej decyzji. Dlatego też, w uproszczeniu, jeżeli np. dawnemu właścicielowi nieruchomości udało się stwierdzić nieważność decyzji odmownej w 2004 roku, to aby uniknąć przedawnienia powinien on skierować pozew o odszkodowanie do sądu najpóźniej w roku 2007. W międzyczasie jednak musiał przecież przejść przez reaktywowane – wskutek decyzji nadzorczej – postępowania administracyjne o przyznanie mu prawa użytkowania wieczystego, gdyż dopiero jego negatywny wynik oznaczałby, że nie jest już możliwe naprawienie szkody w naturze. Jak łatwo się domyślić, w praktyce tego typu postępowania trwają zwykle znacznie dłużej, niż trzy lata. Efekt tego wszystkiego był więc często taki, że osoby uprawnione składały pozew do sądu już po upływie trzyletniego terminu przedawnienia (liczonego już od daty wydania ostatecznej decyzji nadzorczej); w postępowaniu sądowym Skarb Państwa skwapliwie podnosił zarzut przedawnienia kierowanego przeciwko niemu roszczenia, a sąd ów zarzut uwzględniał i – ku rozpaczy dawnych właścicieli – oddalał powództwo.

Dokładnie taka sytuacja miała miejsce w sprawie, o której wspomniano na samym początku niniejszego wpisu. W 1959 roku właścicielowi nieruchomości warszawskiej odmówiono przyznania prawa własności czasowej. W 2000 roku spadkobiercy dawnego właściciela doprowadzili do stwierdzenia nieważności decyzji odmownej przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie, a następnie wszczęli postępowanie administracyjne o przyznanie prawa własności czasowej. Postępowanie to zakończyło się dopiero w 2009 roku wydaniem decyzji o odmowie ustanowienia tego prawa, wobec czego spadkobiercy skierowali sprawę do sądu, żądając od Skarbu Państw zapłaty odszkodowania. Sądy obu instancji oddaliły jednak powództwo, uznając, że przysługujące powodom roszczenie przedawniło się po upływie trzech lat od dnia wydania ostatecznej decyzji nadzorczej, a więc już w 2003 roku. W ich ocenie, fakt, iż w międzyczasie spadkobiercy próbowali uzyskać prawo użytkowania wieczystego na drodze administracyjnej, nie miał w sprawie żadnego znaczenia i nie spowodował przerwania biegu przedawnienia roszczenia odszkodowawczego. Zdaniem sądów, postępowanie administracyjne o przyznanie prawa użytkowania wieczystego dotyczyło zupełnie innego uprawnienia i innego dłużnika, aniżeli toczące się przed sądem postępowanie cywilne o zapłatę odszkodowania; a skoro tak, to czynności podejmowane w tej pierwszej sprawie nie mogły mieć żadnego wpływu na bieg terminu przedawnienia roszczenia o zapłatę odszkodowania, które było dochodzone w drugiej z nich.

Nie mogąc się pogodzić z takim obrotem sprawy, spadkobiercy dawnego właściciela wnieśli od niekorzystnego dla nich rozstrzygnięcia skargę kasacyjną do Sądu Najwyższego, podnosząc, że w ich ocenie wszczęcie postępowania administracyjnego przerwało bieg trzyletniego terminu przedawnienia i że wobec tego dochodzone przez nich roszczenie nie może być uznane za przedawnione. Skład sędziowski rozpoznający sprawę uznał, że kwestia ta budzi na tyle poważne wątpliwości prawne, że zdecydował się na przedstawienie powiększonemu, siedmioosobowemu składowi Sądu Najwyższego do rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego, które opisał następująco:

Czy prowadzenie postępowania administracyjnego o ustanowienie prawa wieczystego użytkowania, po stwierdzeniu nieważności decyzji odmawiającej ustanowienie własności czasowej nieruchomości objętej działaniem dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy (Dz. U. Nr 50, poz. 279), przerywa bieg przedawnienia pieniężnego roszczenia odszkodowawczego za szkodę spowodowaną nieustanowieniem tego prawa (art. 123 § 1 pkt 1 k.c.)?

W uzasadnieniu wydanego w tej sprawie postanowienia z dnia 15 stycznia 2016 roku, Sąd Najwyższy w składzie trzyosobowym zaprezentował własną ocenę omawianego problemu. Co istotne, jest to stanowisko korzystne dla właścicieli dawnych nieruchomości warszawskich i ich spadkobierców. Sąd Najwyższy opowiedział się bowiem za poglądem, zgodnie z którym wszczęcie postępowania administracyjnego o przyznanie prawa użytkowania wieczystego skutkuje przerwaniem biegu trzyletniego terminu przedawnienia roszczenia odszkodowawczego. W ocenie Sądu, zarówno w postępowaniu administracyjnym, jak i w postępowaniu cywilnym, osoba uprawniona dochodzi naprawienia w istocie tej samej szkody, tyle że w innej formie (w przypadku postępowania administracyjnego ma ono nastąpić w naturze, a w przypadku postępowania sądowego – w pieniądzu). Skoro zatem oba te postępowania toczą się tak naprawdę w tym samym przedmiocie, to nie można uznać, że sprawa administracyjna nie ma znaczenia dla biegu terminu przedawnienia roszczenia o zapłatę odszkodowania.

Rozważania prawne zawarte w uzasadnieniu postanowienia z dnia 15 stycznia 2016 roku warto przeczytać w całości, gdyż są one bardzo ciekawe i świetnie oddają istotę problemu, z którym mierzy się w tej sprawie Sąd Najwyższy. Dla zachęty przytoczę w tym miejscu tylko jeden fragment, z którym nie sposób się nie zgodzić:

„Wskazanie przez prawodawcę trybu dochodzenia roszczeń danego rodzaju stanowi jego suwerenną decyzję, a z art. 123 § 1 pkt 1 k.c. wynika wprost, że przerwanie biegu przedawnienia następuje przed każdą czynność przed organem właściwym do rozpoznania sprawy przedsięwziętą bezpośrednio w celu dochodzenia roszczenia (tu przed organem administracyjnym). Przyjęcie stanowiska, że postępowanie administracyjne o ustanowienie prawa wieczystego użytkowania w tzw. sprawach dekretu z dnia 26 października 1945 r. nie ma wpływu na bieg terminu przedawnienia roszczenia odszkodowawczego prowadziłoby do tego, że – aby nie uchybić temu terminowi – poszkodowany musiałby równolegle do tego postępowania wnosić „asekuracyjnie” pozew do sądu o odszkodowanie. Rozwiązanie takie należałoby ocenić jako nieracjonalne i naruszające powagę wymiaru sprawiedliwości.”

Oczywiście, dawni właściciele gruntów warszawskich i ich potomkowie nie powinni cieszyć się przedwcześnie, gdyż ostateczne zdanie w omawianej kwestii należeć będzie do powiększonego składu Sądu Najwyższego. Niemniej jednak niewątpliwie pojawiło się dla tych osób małe światełko w tunelu.

radca prawny Jakub Jędrzejewski

Artykuł Bieg przedawnienia roszczeń o odszkodowania w sprawach dotyczących gruntów warszawskich pochodzi z serwisu Kancelarie adwokackie.

a) jako tzw. majątku „poniemieckiego” (zdefiniowanego w art. 2 ust. 1 dekretu),
b) jako majątku opuszczonego (zdefiniowanego w art. 1 ust. 1 dekretu), którego to trybu będzie dotyczył niniejszy wpis.

Majątkiem opuszczonym w rozumieniu przepisów dekretu był wszelki majątek (ruchomy i nieruchomy) osób, które w związku z wojną rozpoczętą 1 września 1939 roku utraciły jego posiadanie, a następnie go nie odzyskały. Cechą charakterystyczną przepisów dekretu było to, że w odniesieniu do majątków opuszczonych przewidywały one specyficzny sposób ich nabycia przez Skarb Państwa – a mianowicie w drodze tzw. przemilczenia. W uproszczeniu, przemilczenie polegało na nabyciu prawa własności nieruchomości przez Skarb Państwa na skutek niewykonywania swoich uprawnień właścicielskich przez dawnego właściciela nieruchomości przez okres 10 lat, licząc od końca 1945 roku. Podstawę prawną takiego nabycia stanowił przepis art. 34 dekretu.

Drugim warunkiem nabycia majątku opuszczonego przez Skarb Państwa było wydanie w tym przedmiocie orzeczenia sądowego, potwierdzającego takie nabycie (podobnie, jak ma to miejsce pod rządami obecnie obowiązujących przepisów w przypadku nabycia prawa własności przez zasiedzenie). Stwierdzenie nabycia przez przemilczenie następowało początkowo w formie postanowienia wydawanego w postępowaniu nieprocesowym (niespornym), następnie zaś, po uchyleniu z dniem 1 sierpnia 1985 roku przepisów dekretu, w drodze wyroku ustalającego fakt takiego nabycia, wydawanego w procesie toczącym się na podstawie art. 189 k.p.c. (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 grudnia 2005 roku w sprawie o sygn. akt V CK 421/05).

Jak jednak powinniśmy postępować w przypadku, gdy dowiemy się o wydaniu takiego orzeczenia w odniesieniu do nieruchomości, która przed laty stanowiła własność naszych poprzedników prawnych? Przede wszystkim powinniśmy zacząć od odszukania akt postępowania sądowego, w którym orzeczenie to zostało wydane (mogą się one znajdować np. we właściwym miejscowo archiwum państwowym). Analiza tych akt pozwoli nam na ustalenie, czy uczestnikiem postępowania w przedmiocie stwierdzenia nabycia nieruchomości przez Skarb Państwa był dawny właściciel tej nieruchomości (bądź jego następcy prawni). Osoby te miały prawo brać udział w toczącym się postępowaniu, gdyż w oczywisty sposób były zainteresowane jego wynikiem. Co jednak ciekawe, w praktyce wymogu tego często nie zachowywano lub traktowano po macoszemu – w efekcie spora liczba orzeczeń stwierdzających nabycie nieruchomości przez Skarb Państwa w trybie przepisów dekretu została wydana np. w stosunku do osoby od dawna nieżyjącej.

W przypadku, gdyby lektura akt dawnej sprawy potwierdziła, że orzeczenie sądowe rzeczywiście zapadło bez udziału osób zainteresowanych, to takie osoby lub ich spadkobiercy mają możliwość skierowania do sądu skargi o wznowienie postępowania w oparciu o art. 524 § 2 k.p.c. W postępowaniu toczącym się przed sądem na skutek złożenia takiej skargi, osoby te powinny wówczas wykazywać, że przesłanki przejęcia nieruchomości nie zostały spełnione – np. z uwagi na to, że bieg 10-letniego terminu przewidzianego w art. 34 dekretu został przerwany przez to, że dotychczasowy właściciel ujawnił – we właściwym czasie i w odpowiedni sposób – wolę odzyskania posiadania. Liczne przykłady czynności, które mógł podjąć dawny właściciel nieruchomości i które w efekcie prowadziły do przerwania terminu przemilczenia, wymienia uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 19 września 2002 roku w sprawie o sygn. akt 51/02. Co więcej, w uzasadnieniu tego wyroku wskazano również, że:

„Przewidziany w art. 34 ust. 1 dekretu z 1946 r. termin przemilczenia nie biegł po przerwaniu na nowo, ponieważ od chwili ujawnienia przez właściciela lub osobę działającą w jego interesie woli odzyskania posiadania danej rzeczy, rzeczy tej nie można było już traktować jako opuszczonej.”

Reasumując, jeżeli skarżący zdołałby udowodnić, że w okresie biegu terminów wskazanych w art. 34 dekretu właściciel nieruchomości nie pozostał bezczynny i podjął działania zmierzające do odzyskania posiadania nieruchomości, to sąd rozpoznający skargę o wznowienie winien zmienić pierwotne orzeczenie i oddalić wniosek Skarbu Państwa o stwierdzenie nabycia nieruchomości przez przemilczenie. To zaś otwierałoby dla potomków dawnego właściciela drogą bądź do odzyskania nieruchomości w naturze, bądź do otrzymania stosownego odszkodowania.

Należy jednak pamiętać, że na dokonanie opisanych wyżej czynności polski ustawodawca pozostawił nam bardzo mało czasu. Mianowicie, skarga o wznowienie postępowania musi zostać wniesiona w terminie określonym w art. 407 § 1 k.p.c. – tj. najpóźniej w ciągu 3 miesięcy od dnia, w którym skarżący dowiedział się o orzeczeniu wydanym w trybie art. 34 dekretu. Innymi słowy, gdy tylko poweźmiemy wiadomość, że w sprawie wydane zostało orzeczenie stwierdzające przejście nieruchomości na własność Państwa w trybie przepisów dekretu o majątkach opuszczonych, mamy jedynie 3 miesiące na przygotowanie i złożenie skargi do sądu. Należy się zatem spieszyć, gdyż w przeciwnym razie drzwi do dochodzenia roszczeń z tego tytułu – i tak już bardzo wąsko uchylone – zostaną definitywnie zamknięte.

radca prawny Jakub Jędrzejewski

Artykuł Przejęcie przez Skarb Państwa majątków opuszczonych pochodzi z serwisu Kancelarie adwokackie.

Otóż w sprawie zarejestrowanej pod sygn. akt III CZP 14/16 Sąd Najwyższy miał odpowiedzieć na pytanie, czy wszczęcie postępowania administracyjnego o przyznanie prawa użytkowania wieczystego w trybie przepisów tzw. dekretu Bieruta przerywa bieg przedawnienia roszczenia o zapłatę odszkodowania. Po lekturze wydanej w tej sprawie uchwały siedmiu sędziów z dnia 16 lipca 2016 roku jest już jednak wiadome, że związane z nią nadzieje dawnych właścicieli nieruchomości objętych działaniem dekretu okazały się płonne. W uchwale Sąd Najwyższy przesądził bowiem, że opisana wyżej czynność nie powoduje przerwania biegu przedawnienia roszczeń odszkodowawczych; skutek taki następuje dopiero z chwilą skierowania do sądu pozwu o zapłatę odszkodowania za szkodę spowodowaną wydaniem w przeszłości bezprawnej, odmownej decyzji dekretowej.

Rozważania prawne zawarte w uzasadnieniu uchwały Sąd Najwyższy rozpoczął od przypomnienia, że bieg terminu przedawnienia powoduje jedynie taka czynność wierzyciela, która bezpośrednio zmierza do dochodzenia, ustalenia lub zabezpieczenia konkretnego roszczenia (art. 123 § 1 pkt 1 Kodeksu cywilnego). Z tej konstatacji wynikają dwa zasadnicze wnioski. Po pierwsze, nie przerywają biegu przedawnienia roszczenia wszystkie te czynności, które tylko pośrednio wywołują jeden z powyższych skutków (np. stanowią warunek skutecznej realizacji danego roszczenia, ale same w sobie do tej realizacji nie prowadzą). Po drugie, roszczenie, co do którego wierzyciel dokonuje określonej czynności, musi być dokładnie tym samym roszczeniem, co do którego biegnie termin przedawnienia.

Nakreśliwszy takie a nie inne warunki brzegowe, Sąd Najwyższy uznał, że w przypadku wniosku o wszczęcie postępowania administracyjnego w sprawie ustanowienia prawa własności czasowej (prawa użytkowania wieczystego) nie są one spełnione, a co za tym idzie – wniosek taki nie przerywa biegu terminu roszczenia odszkodowawczego. Skąd wzięła się taka ocena prawna?

Przede wszystkim Sąd Najwyższy stwierdził, że przyznane byłym właścicielom w art. 7 ust. 1 dekretu uprawnienie do złożenia wniosku o przyznanie prawa własności czasowej (prawa użytkowania wieczystego) nie ma charakteru odszkodowawczego i nawet ewentualne nabycie tego prawa na podstawie art. 7 ust. 2 dekretu nie może być kwalifikowane jako naprawienie szkody w postaci restytucji naturalnej. Innymi słowy, zdaniem Sądu Najwyższego w omawianym przypadku brak jest tożsamości roszczeń, co – zgodnie z tym, co napisałem wyżej – wyklucza uznanie, że doszło do przerwania biegu terminu przedawnienia roszczenia odszkodowawczego.

Nadto, w uchwale zauważono, że stwierdzenie nieważności decyzji odmawiającej przyznania prawa użytkowania wieczystego sprawia, że konieczne jest ponowne rozpoznanie wniosku byłego właściciela o przyznanie tego prawa. W związku z tym, zdaniem Sądu Najwyższego, dopiero ostateczna decyzja administracyjna wydana w wyniku ponownego rozpoznania wniosku albo prowadzi do wyeliminowania uszczerbku majątkowego (w razie wydania decyzji pozytywnej), albo też przesądza o zaistnieniu szkody (w razie wydania decyzji odmownej). To z kolei skłoniło Sąd Najwyższy do uznania, że wszczęcie i prowadzenie postępowania administracyjnego w przedmiocie wniosku o przyznanie użytkowania wieczystego dotyczy etapu wcześniejszego niż powstanie szkody, bo dotyczącego wykonania zobowiązania gminy przyznania prawa użytkowania wieczystego na warunkach określonych w dekrecie. Jak wyjaśniono w uchwale:

„Celem wniosku jest uzyskanie uprawnienia do gruntu i uregulowanie relacji byłego właściciela o charakterze prawnorzeczowym z właścicielem gruntu, natomiast nie jest nim bezpośrednie zmierzanie do dochodzenia naprawienia uszczerbku majątkowego w formie restytucji naturalnej, stąd nie można uznać, że wszczęcie i powadzenie tego postępowania stanowi czynność, która zmierza do dochodzenia roszczenia o naprawienie szkody, którego źródłem jest nieważna decyzja. Postępowanie administracyjne powiązane jest jedynie pośrednio z odszkodowawczym postępowaniem cywilnym w zakresie jego wpływu na skuteczność dochodzenia roszczenia odszkodowawczego przez rozstrzygnięcie o niektórych elementach stanu faktycznego. (…) Trzeba rozróżnić czynność bezpośrednio zmierzającą do dochodzenia roszczenia oraz czynność, której przedmiot i skutek bezpośrednio do dochodzenia roszczenia nie zmierzają, chociaż stanowią warunek skuteczności jego dochodzenia w innym postępowaniu. Czynności wszczynające postępowanie, którego wynik przesądza jedynie o pewnych elementach stanu faktycznego roszczenia stanowiącego przedmiot innego postępowania nie noszą cechy bezpośredniości w rozumieniu art. 123 § 1 pkt 1 k.c. i do nich trzeba zakwalifikować wniosek o ustanowienie prawa użytkowania wieczystego na podstawie art. 7 ust. 1 dekretu.”

Na otarcie łez, w uzasadnieniu uchwały Sąd Najwyższy wskazał dawnym właścicielom dwa sposoby (moim zdaniem mocno wątpliwe) radzenia sobie z przedawnieniem przysługujących im roszczeń odszkodowawczych.

Po pierwsze, jeżeli przedawnienie jeszcze nie nastąpiło, a cały czas toczy się jeszcze postępowania administracyjne w trybie przepisów dekretu, to dawny właściciel może „zawczasu” skierować do sądu pozew o odszkodowanie, a następnie wnieść o zawieszenie postępowania sądowego do czasu zakończenia sprawy administracyjnej (na podstawie art. 177 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego). Minusem tego rozwiązania – o czym jednak Sąd Najwyższy nie wspomniał – jest jednak to, że taki pozew trzeba najpierw opłacić (a w praktyce opłata w tego rodzaju sprawach jest niemała, gdyż odpowiada 5% wartości utraconych praw do nieruchomości, które to nieruchomości często są położone w bardzo atrakcyjnych lokalizacjach Warszawy), a z całą pewnością nie każdy powód uzyska sądowe zwolnienie od kosztów. Nadto, tego rodzaju pozew jest niejako już na wstępie obarczony ryzykiem przegrania sprawy w całości lub w części, gdyż dopiero ostateczny wynik postępowania administracyjnego pozwoli ocenić czy i w jakim zakresie szkoda wyrządzona powodowi wymaga jeszcze naprawienia. Przykładowo, może być i tak, że w wyniku ponownego rozpoznania wniosku dekretowego dawny właściciel uzyska prawo użytkowania wieczystego do całości dawnej nieruchomości, wobec czego złożony przez niego pozew stanie się całkowicie bezzasadny. Nawet cofnięcie takiego pozwu może zostać potraktowane przez sąd jako przegranie sprawy, a to oczywiście wiąże się z koniecznością pokrycia kosztów sądowych oraz zwrotu kosztów poniesionych przez przeciwnika.

Po drugie, jeżeli roszczenie odszkodowawcze obiektywnie się przedawniło, a Skarb Państwa podniósł w procesie zarzut przedawnienia, to dawny właściciel może się przed tym zarzutem bronić twierdząc, że podnoszenie takiego zarzutu stanowi nadużycie prawa (art. 5 Kodeksu cywilnego). Mając jednak na uwadze, jak wyjątkowy charakter ma ten przepis i jak ostrożnie jest on stosowany przez sądy powszechne, chyba nikomu nie rekomendowałbym zakładania sprawy sądowej opartej tylko na nadziei, że zarzut przedawnienia uda się zwalczyć zarzutem nadużycia prawa. Inna sprawa, że w omawianej sytuacji trudno jest nawet stwierdzić, na czym miałoby polegać owo nadużycie prawa ze strony Skarbu Państwa, skoro dawny właściciel nieruchomości obiektywnie mógł (a w świetle komentowanej uchwały – nawet powinien był) wnieść w tej sprawie pozew do sądu przed upływem 3 lat od dnia stwierdzenia nieważności odmownej decyzji dekretowej.

Z uchwałami Sądu Najwyższego można się zgadzać albo nie, ale trudno zaprzeczyć, że rozstrzygnięcia w nich zawarte de facto przesądzają o treści obowiązującego prawa. Muszę jednak przyznać, że po lekturze uzasadnienia uchwały wydanej w sprawie o sygn. akt III CZP 14/16 mam spore wątpliwości, czy pogląd wyrażony przez Sąd Najwyższy jest trafny. Tok rozumowania Sądu Najwyższego na pierwszy rzut oka wydaje się wprawdzie być spójny i logiczny, ale…

Przede wszystkim nieco zbyt pochopna i powierzchowna wydaje mi się teza, że toczące się w trybie przepisów dekretu postępowanie administracyjne o ustanowienie prawa użytkowania wieczystego nie zmierza do naprawienia szkody. Moim zdanie kluczowe w tej kwestii jest udzielenie prawidłowej odpowiedzi na pytanie, kiedy tak naprawdę dawnemu właścicielowi wyrządzono szkodę. Według mnie momentem takim może być tylko data wydania pierwotnej, wadliwej decyzji odmawiającej przyznania tego prawa (której wadliwość następnie stwierdzono w postępowaniu nadzorczym); nie jest to zresztą mój prywatny pogląd, tylko stanowisko samego Sądu Najwyższego, wyrażone w uchwale Pełnego Składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 31 marca 2011 roku w sprawie o sygn. akt III CZP 112/10. Skoro tak, to już od tej daty mamy do czynienia za szkodą, a jedyną niewiadomą pozostają jej ostateczne rozmiary. I dalej, jeżeli szkoda zaistniała już wtedy, a toczące się wiele lat później ponowne postępowanie administracyjne w przedmiocie wniosku dekretowego może doprowadzić do „wyeliminowania uszczerbku” (dosłowny cytat z uchwały w sprawie o sygn. akt III CZP 14/16), to trudno nie uznać dochodzonego w tym trybie roszczenia za mające charakter odszkodowawczy. Owszem, rację ma Sąd Najwyższy twierdząc, że przepisy dekretu nie przyznawały decyzji przyznającej prawo użytkowania wieczystego funkcji kompensacyjnej. Wydaje się jednak, że inaczej należy traktować pierwotne rozpoznanie wniosku o przyznanie tego prawa, a inaczej – rozpoznanie tego wniosku po raz kolejny, mające miejsce już po wyeliminowaniu z obrotu prawnego pierwotnej decyzji odmownej. W tym pierwszym przypadku w momencie rozpoznania wniosku dekretowego nie istniała bowiem jeszcze szkoda, natomiast w tym drugim – już tak. Można zresztą odnieść wrażenie, że oceniając tę kwestię w komentowanej uchwale Sąd Najwyższy nieco się pogubił, w jednym miejscu wskazując, że pozytywna decyzja dekretowa eliminuje uszczerbek (czyli musiał on istnieć już wcześniej), a fragment dalej – że dopiero odmowna decyzja dekretowa przesądza o zaistnieniu szkody.

Wreszcie, wątpliwości budzą też zasugerowane przez Sąd Najwyższy i opisane przeze mnie powyżej „środki zaradcze”, które jedynie z pozoru mogą posłużyć za koło ratunkowe dla dawnego właściciela, a w rzeczywistości ich przydatność jest relatywnie niewielka.

radca prawny Jakub Jędrzejewski

Artykuł Przed przedawnieniem chroni tylko pozew pochodzi z serwisu Kancelarie adwokackie.

Dotychczasowy właściciel nieruchomości mógł w ciągu 6 miesięcy od dnia objęcia gruntu w posiadanie złożyć wniosek o przyznanie mu prawa wieczystej dzierżawy [obecnie: użytkowania wieczystego] z czynszem symbolicznym lub prawa zabudowy za opłatą symboliczną. Co istotne organ był zobowiązany wniosek uwzględnić, jeżeli korzystanie z gruntu przez dotychczasowego właściciela dało się pogodzić z przeznaczeniem gruntu według planu zabudowania. Chwilą relewantną z punktu widzenia terminowego złożenia wniosku o przyznanie wieczystej dzierżawy był moment objęcia gruntu w posiadanie przez gminę, a nie moment wejścia w życie dekretu. Termin 6-cio miesięczny liczył się zatem od chwili objęcia gruntu w posiadanie przez gminę. Sposób obejmowania gruntu w posiadanie regulowały rozporządzenia wykonawcze do dekretu, zgodnie z którymi obejmowanie gruntów w posiadanie następowało w drodze ogłoszeń Zarządu Miejskiego miasta stołecznego Warszawy.
Pomimo tego, iż formalnie dekret warszawski w dalszym ciągu obowiązuje, uchwalono nowe akty prawne, które miały uregulować sytuację prawną osób, które bądź w ogóle nie złożyły wniosku o przyznanie własności czasowej, bądź wniosek taki złożyły po terminie, bądź też nie uzyskały żadnego odszkodowania za przejęte nieruchomości. Chodzi tu o następujące regulacje:

art. 53 i 54 ustawy z dnia 12 marca 1958 roku o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. nr 10 poz. 64 z 1974 roku ze zmianami) – wprowadzające możliwość uzyskania w ściśle określonych sytuacjach odszkodowania oraz wprowadzający dodatkową przesłankę odmowy przyznania własności czasowej;
uchwała nr 11 Rady Ministrów z dnia 27 stycznia 1965 roku w sprawie oddania niektórych terenów na obszarze m.st. Warszawy w wieczyste użytkowanie (M. P. nr 6 poz. 18 – weszła w życie z dniem ogłoszenia, tj. 1 lutego 1965 roku) – przewidywała możliwość oddania w wieczyste użytkowanie określonych kategorii nieruchomości pomimo niezłożenia wniosku o przyznanie własności czasowej w trybie przepisów dekretu, pod warunkiem złożenia wniosku o przyznanie prawa w terminie 6 miesięcy od dnia wejścia w życie uchwały;
art. 82 i 83 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 roku o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. nr 30 poz. 127 z 1991 roku ze zmianami) – przewidujące możliwość zwrotu określonych kategorii nieruchomości, jeżeli wniosek o ich zwrot został złożony w terminie do dnia 31 grudnia 1988 roku oraz przewidujący odszkodowanie za określone kategorie nieruchomości, jeżeli poprzedni właściciele zostali pozbawieni faktycznego władania ta nieruchomością po dniu 5 kwietnia 1958 roku – bez ograniczenia czasowego co do możliwości zgłaszania wniosku o odszkodowanie;
art. 214 oraz 215 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 roku o gospodarce nieruchomościami (tekst jednolity Dz. U. nr 261 poz. 2603 z 2004 r. ze zmianami, dalej jako u.g.n.) – powtarzające regulacje z art. 82 (art. 214 u.g.n.) oraz art. 83 (art. 215 u.g.n.) poprzedniej ustawy.

Ewentualna możliwość dochodzenia roszczeń zależy od tego, jakie decyzje w sprawie konkretnego gruntu warszawskiego zostały podjęte przez organy administracyjne.
Jeżeli wydano decyzję o odmowie przyznania własności czasowej – należy rozważyć złożenie wniosku o stwierdzenie nieważności tej decyzji. Przy czym w przypadku gruntów warszawskich stosunkowo często zachodzą przesłanki umożliwiające stwierdzenie nieważności decyzji odmownych.
Stwierdzenie nieważności decyzji odmawiającej przyznania własności czasowej koniecznością rozpatrzenia wniosku o przyznanie własności czasowej. Jeżeli na skutek rozpatrzenia takiego wniosku zostanie ustanowione prawo użytkowania wieczystego, to możliwe jest jego przekształcenie w prawo własności.
Z kolei negatywne rozpatrzenie wniosku w omawianej sytuacji zwykle otwiera drogę do dochodzenia roszczeń odszkodowawczych, które muszą być dochodzone w odpowiednim terminie (w celu uniknięcia przedawnienia) przed sądem powszechnym.

Jeżeli do tej pory nie wydano decyzji w przedmiocie rozpoznania wniosku o przyznanie własności czasowej należy zwrócić się do organu administracji o rozpoznanie tegoż wniosku, a w zależności od wyniku sprawy możliwe będzie albo uzyskanie prawa użytkowania wieczystego i w konsekwencji prawa własności albo dochodzenie ewentualnego odszkodowania. W tym wypadku jednak roszczenie o odszkodowanie musiałoby zostać oparte na argumentacji odnoszącej się do wyjątkowo przewlekłego prowadzenia postępowania skutkującego niemożnością uwzględniania wniosku, który powinien był zostać uwzględniony, gdyby wniosek został rozpoznany w terminach przewidzianych do jego rozpoznania.

Możliwe jest również sięgnięcie do art. 215 u.g.n., którego treść została mocno zmodyfikowana orzeczeniami Trybunału Konstytucyjnego. Zastosowanie wspomnianego przepisu umożliwia dochodzenie odszkodowania w sytuacji, w której poprzedni właściciel nieruchomości bądź jego następcy prawni zostali pozbawieni faktycznej możliwości władania tą nieruchomością po dniu 5 kwietnia 1958 roku (pomimo tego, że do wywłaszczenia doszło wcześniej – z chwilą wejścia w życie dekretu). Roszczenia oparte na art. 215 u.g.n. dochodzone są w postepowaniu administracyjnym.

autor:
adwokat Michał Sowiński, Partner Kancelarii Nowosielski i Partnerzy – Adwokaci i Radcy Prawni z Gdańska

Artykuł GRUNTY WARSZAWSKIE – CO MOGĘ DZSIAJ ZROBIĆ? pochodzi z serwisu Kancelarie adwokackie.

Gdy już dysponujemy taką korzystną dla nas decyzją organu nadzorczego, z reguły oznacza to, że możemy dochodzić od Skarbu Państwa odszkodowania za szkodę wyrządzoną wydaniem pierwotnej, wadliwej decyzji nacjonalizacyjnej. Jeżeli owa pierwotna decyzja została wydana przed dniem 1 września 2004 roku (co w polskich realiach jest przypadkiem najczęstszym), to podstawą prawną do żądania naprawienia szkody jest dawny art. 160 Kodeksu postępowania administracyjnego. Co istotne, § 6 tego przepisu stanowi, że roszczenie o odszkodowanie przedawnia się z upływem trzech lat od dnia, w którym stała się ostateczna decyzja organu nadzorczego.

Ustalenie, od jakiej daty rozpoczyna bieg ów 3-letni termin przedawnienia, z pozoru wydaje się być bardzo proste. Nie zawsze jednak tak jest, o czym może świadczyć choćby to, że nad omawianym przepisem musiał się w ostatnim czasie pochylić sam Sąd Najwyższy (i to w składzie siedmiu sędziów). Otóż w uchwale z dnia 20 stycznia 2015 roku Sąd ten wskazał, że:

„Jeżeli w wyniku wydania przed dniem 1 września 2004 r. decyzji z naruszeniem art. 156 § 1 KPA albo stwierdzenia nieważności takiej decyzji, strona poniosła szkodę, a właściwy minister lub samorządowe kolegium odwoławcze stwierdziło – po tym dniu, lecz przed dniem 11 kwietnia 2011 r. – nieważność tej decyzji albo jej wydanie z naruszeniem prawa, termin przedawnienia roszczenia o odszkodowanie przewidziany w art. 160 § 6 KPA rozpoczyna bieg z chwilą bezskutecznego upływu terminu do złożenia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, a w razie jego złożenia – z chwilą wydania decyzji po ponownym rozpatrzeniu sprawy.”

Na pierwszy rzut oka stanowisko Sądu Najwyższego może się wydawać dość zawiłe i niezrozumiałe, spieszę zatem z wyjaśnieniami.

Otóż po pierwsze, uchwała dotyczy wyłącznie tych przypadków, w których wniosek o stwierdzenie nieważności wadliwej decyzji administracyjnej był rozpatrywany przez ministra bądź samorządowe kolegium odwoławcze. Uwaga ta jest bardzo istotna, gdyż w odróżnieniu od decyzji wydawanych przez inne organy administracji, stronie niezadowolonej z rozstrzygnięcia ministra lub kolegium nie przysługuje odwołanie do organu wyższego stopnia, lecz tzw. wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy przez ten sam organ.

Po drugie, kluczowym pytaniem, na które należy sobie odpowiedzieć, jest to, w jakim dniu ostateczna staje się decyzja ministra lub samorządowego kolegium odwoławczego, (co ma z kolei zasadnicze znaczenie dla zastosowania art. 160 § 6 Kodeksu postępowania administracyjnego, gdyż 3-letni termin przedawnienia roszczenia odszkodowawczego rozpoczyna bieg właśnie wtedy). W aktualnym stanie prawnym odpowiedź nasuwa się sama – skoro zgodnie z art. 16 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego ostateczne są te decyzje, od których nie służy odwołanie lub wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, to oczywistym jest, że decyzja ministra lub kolegium staje się ostateczna:

• z dniem upływu 14-dniowego terminu do złożenia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej pierwszą decyzją (w przypadku, gdy strona nie złożyła takiego wniosku),

• z dniem wydania kolejnej decyzji po ponownym rozpatrzeniu sprawy (w przypadku, gdy strona złożyła taki wniosek).

Wątpliwości Sądu Najwyższego wzbudziła natomiast sytuacja, w której decyzja ministra lub samorządowego kolegium odwoławczego została wydana przed dniem 11 kwietnia 2011 roku. Dlaczego akurat przed tym dniem? Otóż dlatego, że przed wskazaną datą przepis art. 16 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego brzmiał inaczej – tzn. nie wymieniał w swej treści wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy; wynikało z niego jedynie, że ostateczne są tylko te decyzje, od których nie przysługuje odwołanie. W rezultacie przed nowelizacją tego przepisu nie było wiadomo, czy decyzja ministra lub kolegium staje się ostateczna od razu, tj. bez względu na to, czy strona złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej pierwszą decyzją, czy też o jej ostateczności można mówić dopiero od momentu wydania drugiej decyzji przez ten sam organ w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy. Jak łatwo się domyślić, orzecznictwo sądów w tej kwestii było bardzo rozbieżne i tę właśnie niepewność Sąd Najwyższy zdecydował się definitywnie przeciąć w cytowanej wyżej uchwale.

Z uzasadnienia uchwały wynika, że w ocenie Sądu Najwyższego brak jest przekonujących argumentów przemawiających za tym, by termin przedawnienia liczyć odmiennie tylko w zależności od tego, czy decyzja organu nadzorczego została wydana przed dniem 11 kwietnia 2011 roku czy też w okresie biegnącym od tej daty. Sąd Najwyższy stwierdził – i należy się z nim w pełni zgodzić – że zarówno wykładnia systemowa i celowościowa przepisów art. 16 § 1 i art. 160 § 6 Kodeksu postępowania administracyjnego, jak i wzgląd na wartości chronione konstytucyjnie (np. prawo do równego traktowania i zakaz dyskryminacji) nakazują przyjąć, że również w okresie przed nowelizacją złożenie wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wywoływało ten sam skutek, co złożenie odwołania. Oba te środki zaskarżenia należy zatem traktować identycznie.

Podsumowując, nie jest istotne, czy decyzja organu nadzorczego została wydana przed czy po dniu 11 kwietnia 2011 roku. W każdej z tych sytuacji staje się bowiem ona ostateczna dopiero w wyniku rozpoznania wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy (albo upływu 14-dniowego terminu do złożenia przez stronę takiego wniosku). Co za tym idzie, dopiero od tego momentu rozpocznie swój bieg 3-letni termin przedawnienia roszczenia odszkodowawczego przewidziany w art. 160 § 6 Kodeksu postępowania administracyjnego.

radca prawny Jakub Jędrzejewski

Artykuł Decyzja nadzorcza ministra a termin przedawnienia roszczenia odszkodowawczego pochodzi z serwisu Kancelarie adwokackie.